หลายคนอาจรู้จักตับอ่อนเพียงว่ามีหน้าที่สร้างอินซูลินเพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด แต่ความจริงแล้วอวัยวะนี้มีความสามารถมากกว่านั้น ตับอ่อนทำงานสำคัญสองอย่างในเวลาเดียวกัน ซึ่งทั้งสองงานนี้เชื่อมโยงกันอย่างใกล้ชิด
วิดีโอแนะนำ
Credit: The Pancreas – Our Most Underrated Metabolic Organ & Why Its Health is Vital w/ Dr. Ben Bikman
วิธีการเปิด ซับไตเติล กดเล่นวิดีโอ หมุนโทรศัพท์ให้อยู่ในแนวนอน มองหา CC แล้วเลือก ภาษาไทย
ตับอ่อนอยู่ที่ไหนและหน้าตาเป็นอย่างไร
ตับอ่อนเป็นอวัยวะที่ซ่อนตัวอยู่หลังกระเพาะอาหาร มีความยาวประมาณ 20 เซนติเมตร โครงสร้างของตับอ่อนแบ่งออกเป็นสามส่วนหลักๆ คือ ส่วนหัว ส่วนกลาง และส่วนหาง
สองหน้าที่หลักของตับอ่อน
การทำงานของตับอ่อนแบ่งได้เป็น 2 ส่วนใหญ่ๆ ซึ่งมีความสำคัญต่อร่างกายแตกต่างกันไป
1. งานแรก: สร้างฮอร์โมน (Endocrine)
ส่วนนี้ทำหน้าที่เหมือนศูนย์ควบคุมพลังงานของร่างกาย แม้จะเป็นเพียง 1-2% ของเนื้อตับอ่อนทั้งหมด แต่ก็สร้างฮอร์โมนที่สำคัญหลายชนิด ได้แก่
อินซูลิน (Insulin): ทำหน้าที่เป็นเหมือนผู้จัดการคลังพลังงาน ช่วยให้เซลล์ต่างๆ เช่น กล้ามเนื้อและไขมัน ดึงน้ำตาลจากเลือดไปใช้หลังมื้ออาหาร
กลูคากอน (Glucagon): ทำงานตรงข้ามกับอินซูลิน โดยจะสั่งให้ตับปล่อยน้ำตาลที่เก็บไว้ออกมาเมื่อระดับน้ำตาลในเลือดต่ำ เช่น ตอนที่เราไม่ได้กินอาหารหรือออกกำลังกาย
ฮอร์โมนอื่นๆ: ยังมีฮอร์โมนที่ช่วยควบคุมความอยากอาหารและความอิ่ม เช่น โซมาโตสแตติน (Somatostatin) ที่คอยควบคุมไม่ให้อินซูลินและกลูคากอนมีมากเกินไป และฮอร์โมนที่เกี่ยวข้องกับความหิวอย่างเกรลิน (Ghrelin)
2. งานที่สอง: สร้างน้ำย่อย (Exocrine)
ส่วนนี้ถือเป็นโรงงานผลิตน้ำย่อยของร่างกาย ซึ่งกินพื้นที่ถึง 98% ของตับอ่อน ในแต่ละวัน ตับอ่อนจะผลิตของเหลวที่เต็มไปด้วยเอนไซม์หรือน้ำย่อยออกมา 1-2 ลิตร น้ำย่อยนี้ประกอบด้วย:
ไบคาร์บอเนต (Bicarbonate): มีฤทธิ์เป็นด่าง ช่วยลดความเป็นกรดจากกระเพาะอาหารที่เข้ามาในลำไส้เล็ก
เอนไซม์ (Enzymes): ทำหน้าที่ย่อยสารอาหารหลัก 3 ประเภท
อะไมเลส (Amylase) สำหรับย่อยคาร์โบไฮเดรตและแป้ง
ไลเปส (Lipase) สำหรับย่อยไขมัน
โปรตีเอส (Proteases) สำหรับย่อยโปรตีน
ทำไมสองหน้าที่นี้ถึงเชื่อมโยงกัน
การทำงานทั้งสองส่วนของตับอ่อนนั้นสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด ระบบไหลเวียนเลือดในตับอ่อนถูกออกแบบมาอย่างน่าสนใจ โดยเลือดที่ไหลออกจากส่วนที่สร้างฮอร์โมน (endocrine) จะไหลผ่านส่วนที่สร้างน้ำย่อย (exocrine) ก่อน ทำให้ฮอร์โมนอย่างอินซูลินสามารถส่งสัญญาณและควบคุมการทำงานของเซลล์สร้างน้ำย่อยได้โดยตรง
ด้วยเหตุนี้ หากการทำงานส่วนหนึ่งของตับอ่อนมีปัญหา ก็มักจะส่งผลกระทบไปยังอีกส่วนหนึ่งด้วย ตัวอย่างเช่น ในผู้ป่วยโรคเบาหวานที่ร่างกายขาดอินซูลิน อาจส่งผลให้เซลล์ที่สร้างน้ำย่อยทำงานได้ไม่ดีและฝ่อลงได้ ในทางกลับกัน ภาวะตับอ่อนอักเสบ (pancreatitis) ที่ทำลายเซลล์สร้างน้ำย่อย ก็มักจะสร้างความเสียหายให้กับเซลล์สร้างฮอร์โมนจนนำไปสู่โรคเบาหวานได้เช่นกัน
เราจะดูแลตับอ่อนได้อย่างไร
การดูแลสุขภาพตับอ่อนคือการดูแลระบบเผาผลาญโดยรวมของร่างกาย การเลือกใช้ชีวิตประจำวันที่ดีสามารถส่งผลโดยตรงต่อการทำงานของตับอ่อนทั้งสองด้าน
เราสามารถเริ่มต้นได้ง่ายๆ ด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เช่น:
- เลือกรับประทานอาหารที่มีประโยชน์
- เคลื่อนไหวร่างกายและออกกำลังกายสม่ำเสมอ
- เว้นระยะห่างระหว่างมื้ออาหารเพื่อให้ร่างกายได้พัก (ทำ IF)
การทำความเข้าใจและสนับสนุนสมดุลการทำงานของตับอ่อนผ่านการใช้ชีวิตที่ดี ไม่เพียงแต่จะช่วยเรื่องการย่อยอาหาร แต่ยังช่วยปกป้องระบบเผาผลาญทั้งหมดของร่างกายอีกด้วย